Jak rozpoznać zaburzenia lękowe, czym się różnią i co pomaga w leczeniu

Lęk jako reakcja a lęk jako zaburzenie: gdzie przebiega granica

Lęk jest zwykłą, potrzebną reakcją organizmu: przed egzaminem, rozmową o pracę czy w niebezpiecznej sytuacji dodaje czujności. Zwykle mija, gdy mija powód. O zaburzeniu lękowym zaczyna się mówić dopiero wtedy, gdy lęk pojawia się bez wyraźnej przyczyny albo jest dużo silniejszy, niż wymaga sytuacja, trwa tygodniami lub miesiącami i zaczyna rządzić codziennością: odbiera sen, każe unikać miejsc i ludzi, utrudnia pracę, naukę i relacje.

Znaczenie ma także czas. W przypadku uogólnionego zaburzenia lękowego klasyfikacja DSM-5 wymaga objawów utrzymujących się co najmniej 6 miesięcy, przez większość dni. Klasyfikacja ICD-11 (kod 6B00) mówi łagodniej o co najmniej kilku miesiącach i świadomie zniosła sztywny próg sześciu miesięcy, a starsza ICD-10, której kodów nadal używa polska dokumentacja medyczna, przyjmuje próg 6 miesięcy. Dla ciebie wniosek jest praktyczny: jeśli lęk nie ustępuje od dłuższego czasu, nie czekaj, aż minie sam.

Rodzaje zaburzeń lękowych

Pod wspólną nazwą kryje się kilka odrębnych rozpoznań, które różnią się tym, co wywołuje lęk i jak wygląda jego przebieg:

• uogólnione zaburzenie lękowe: stałe, rozlane napięcie i zamartwianie się wieloma sprawami naraz, bez jednego wyraźnego powodu,
• zaburzenie paniczne: nawracające, niespodziewane napady paniki z silnymi objawami z ciała i lękiem przed kolejnym napadem,
• fobia społeczna: lęk przed oceną w sytuacjach z udziałem innych ludzi, prowadzący do ich unikania,
• fobie specyficzne: lęk wobec konkretnego obiektu lub sytuacji, na przykład wysokości, zastrzyków albo latania,
• agorafobia: lęk przed miejscami, z których trudno uciec lub w których trudno uzyskać pomoc.

Objawy: co czujesz w głowie, a co w ciele

Zaburzenia lękowe nie ograniczają się do przykrych myśli. Po stronie psychicznej pojawia się stałe napięcie, ciągłe zamartwianie się, trudności z koncentracją, drażliwość, kłopoty z zasypianiem i przeczucie, że zaraz stanie się coś złego. Po stronie ciała zdarzają się kołatanie serca, przyspieszony oddech lub poczucie duszności, drżenie rąk, nadmierne pocenie się, zawroty głowy, napięcie mięśni, uczucie ściśnięcia w gardle i dolegliwości żołądkowe.

Napad paniki to nagły szczyt lęku, który narasta w ciągu kilku minut. Bywa tak intensywny, że wygląda jak choroba serca albo udar, dlatego wiele osób trafia z nim na pogotowie. Objawy z ciała same w sobie nie dowodzą lęku: zanim ustali się, że są jego częścią, lekarz powinien wykluczyć inne przyczyny, na przykład zaburzenia tarczycy czy rytmu serca. Przy silnym bólu w klatce piersiowej albo duszności, które nie mijają, dzwoń pod numer 112 i nie zakładaj z góry, że to tylko nerwy.

Skąd się biorą i kto jest narażony

Nie ma jednej przyczyny. Zwykle nakłada się kilka czynników: skłonność wrodzona i rodzinna, trudne doświadczenia z dzieciństwa, długotrwały stres, utrata kogoś bliskiego, przewlekła choroba, a także zachowania, które lęk podtrzymują, jak unikanie sytuacji, które go budzą. Objawy lękowe mogą nasilać kofeina, alkohol, nikotyna oraz niektóre leki i substancje, a część chorób ciała daje objawy podobne do lęku.

Zaburzenia lękowe często współistnieją z depresją i z innymi zaburzeniami, na przykład uzależnieniami lub zaburzeniami snu, i jedno bywa wtórne wobec drugiego. Dlatego przy rozpoznaniu liczy się całość obrazu, a nie pojedyncza lista objawów.

Rozpoznanie: kto stawia diagnozę i jak to przebiega

Rozpoznanie stawia lekarz, najczęściej psychiatra, na podstawie wywiadu: co się dzieje, od kiedy, jak często i jak bardzo utrudnia życie, jakie masz choroby i jakie leki przyjmujesz. Opiera się na kryteriach klasyfikacji ICD lub DSM, a w razie potrzeby uzupełnia się je badaniami, które mają wykluczyć inne przyczyny objawów. Psycholog lub psychoterapeuta pomaga w ocenie i w leczeniu psychoterapeutycznym, ale o rozpoznaniu medycznym i o lekach decyduje lekarz.

Ważne: nasza usługa nie służy rozpoznawaniu zaburzeń lękowych ani zaczynaniu leczenia od zera. Rozpoznanie i dobór pierwszego leku należą do psychiatry na wizycie. Przed wizytą warto zapisać, od kiedy trwają objawy, w jakich sytuacjach się nasilają i czy cokolwiek je łagodzi, bo ten zapis bardzo przyspiesza rozmowę.

Leczenie: psychoterapia i leki w jednym zestawieniu

W leczeniu zaburzeń lękowych łączy się psychoterapię z lekami, a udział każdego z elementów zależy od rozpoznania, nasilenia i preferencji pacjenta. Wiersze o lekach w zestawieniu poniżej opierają się na charakterystykach produktów leczniczych; to nie jest ranking ani zachęta do samodzielnego wyboru leku.

Dobór leku zależy od rozpoznania, nasilenia objawów, chorób współistniejących, innych przyjmowanych leków oraz tego, jak organizm reagował na leczenie wcześniej. Dlatego dwie osoby z tym samym rozpoznaniem mogą dostać różne preparaty, a zmiana leku na własną rękę, nawet na pozornie „taki sam", jest ryzykowna.

Metoda	Co o niej wiadomo	Na co uważać
Psychoterapia (najczęściej poznawczo-behawioralna)	Uczy rozpoznawania myśli podtrzymujących lęk i stopniowego mierzenia się z sytuacjami, których unikasz. Bywa podstawą leczenia, a u części osób wystarcza bez leków.	Efekty widać po kilku tygodniach regularnej pracy, nie po pierwszym spotkaniu.
Sertralina	Charakterystyka wymienia wśród wskazań lęk napadowy z agorafobią lub bez niej, zespół lęku społecznego i zespół lęku pourazowego.	Lek przeciwdepresyjny z grupy SSRI. Poprawa może nie nastąpić w ciągu pierwszych tygodni leczenia lub dłużej.
Escytalopram	Charakterystyka wymienia lęk paniczny, fobię społeczną i uogólnione zaburzenie lękowe.	Też SSRI. Jest przeciwwskazany przy wydłużeniu odstępu QT, razem z lekami, które ten odstęp wydłużają, oraz z inhibitorami MAO, w tym z moklobemidem i linezolidem; pozostałe ograniczenia opisuje strona o lekach z grupy SSRI.
Pregabalina	Charakterystyka produktu Lyrica podaje wskazanie w uogólnionych zaburzeniach lękowych u dorosłych, obok bólu neuropatycznego i padaczki.	Charakterystyka ostrzega, że pregabalina może powodować uzależnienie, także przy dawkach terapeutycznych, i opisuje objawy odstawienia; przy odstawianiu zaleca stopniowość.
Buspiron	Charakterystyka preparatu Spamilan wskazuje go w krótkotrwałym leczeniu zaburzeń lękowych i łagodzeniu objawów lęku.	Nie wolno go stosować przy padaczce ani ciężkiej niewydolności nerek lub wątroby, a podczas leczenia nie należy pić alkoholu.
Hydroksyzyna	Charakterystyka preparatu Atarax wskazuje ją w objawowym leczeniu lęku u dorosłych.	Przeciwwskazana przy wydłużeniu odstępu QT, przy znanych czynnikach jego ryzyka (w tym chorobie układu krążenia) i razem z lekami, które ten odstęp wydłużają, a także w ciąży i podczas karmienia piersią. Podczas leczenia należy unikać alkoholu.
Alprazolam i inne benzodiazepiny	Charakterystyka alprazolamu mówi o krótkotrwałym leczeniu objawowym ciężkich stanów lękowych, maksymalnie przez 2-4 tygodnie.	Ryzyko uzależnienia rośnie z dawką i czasem leczenia. To nie jest lek na stałe: ChPL nie zaleca długotrwałego stosowania. W trakcie leczenia nie wolno pić alkoholu.

Leki przeciwdepresyjne na początku: o czym musisz wiedzieć

Część leków przeciwdepresyjnych, na przykład sertralina i escytalopram, ma w charakterystykach wskazania także w zaburzeniach lękowych. Dla bezpieczeństwa charakterystyki powtarzają jedno ostrzeżenie: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Dotyczy to także osób, które lek dostały z powodu samego lęku, a nie depresji.

Dlatego początek leczenia powinien odbywać się pod kontrolą lekarza, a bliscy powinni wiedzieć, na co zwracać uwagę. Jeśli pojawią się takie myśli albo nasilenie niepokoju, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112. Szerzej o całej grupie leków piszemy na stronie antydepresanty.

Co możesz robić sam, żeby lęk słabł

To nie zastępuje leczenia, ale potrafi je wspierać i realnie obniża napięcie na co dzień:

• Dbaj o stałe pory snu i jedzenia; niewyspanie wzmacnia lęk.
• Ogranicz kofeinę, alkohol i nikotynę, które nasilają kołatanie serca i niepokój.
• Ruszaj się regularnie, nawet krótkim spacerem; ruch obniża napięcie mięśniowe.
• Ćwicz spokojny oddech: powolny wydech dłuższy niż wdech uspokaja ciało w napadzie lęku.
• Nie unikaj w nieskończoność tego, czego się boisz. Unikanie przynosi chwilową ulgę i podtrzymuje lęk na dłużej, dlatego psychoterapia uczy stopniowego wracania do takich sytuacji.
• Powiedz bliskiej osobie, co się dzieje; samo uświadomienie sobie, że nie jesteś z tym sam, zmniejsza napięcie.

Czy to choroba psychiczna i czy da się z niej wyjść

Zaburzenia lękowe zalicza się do zaburzeń psychicznych, tak samo jak depresję, i nie oznacza to słabości charakteru ani „wymyślania sobie" objawów. To rozpoznanie medyczne z jasno opisanymi kryteriami i znanymi metodami leczenia. Poprawa jest realna: u wielu osób dolegliwości znacznie słabną albo ustępują, choć zdarzają się nawroty, zwłaszcza w okresach dużego stresu. Dlatego mówi się raczej o skutecznym leczeniu i umiejętności radzenia sobie niż o jednorazowym wyleczeniu raz na zawsze.

Na efekt trzeba poczekać: terapia potrzebuje tygodni, a leki przeciwdepresyjne zwykle też. Przerwanie leczenia po kilku dniach, bo nic się nie zmieniło, jest częstym powodem przekonania, że „to nie działa".

Kiedy szukać pomocy od razu

Nie czekaj na kolejną wizytę, jeśli pojawiają się myśli samobójcze, jeśli czujesz, że tracisz kontrolę, albo jeśli ktoś bliski jest w takim stanie. Zadzwoń:

• 116 123: telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynny całodobowo, bezpłatny,
• 800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie,
• 116 111: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo,
• 112: numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia, także przy silnym bólu w klatce piersiowej albo duszności.

Leczenie przez internet: które jego części są możliwe

Online możesz przedłużyć leczenie, które już prowadzisz i które jest udokumentowane. Rozpoczęcia leczenia, rozpoznania ani doboru pierwszego leku w ten sposób nie załatwisz: to zadanie psychiatry na wizycie. U nas wygląda to tak: wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz, a ewentualne pytania uzupełniające zadaje na czacie. Nie ma rozmowy wideo ani telefonicznej. Lekarz może odmówić wystawienia recepty, a opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Jeśli chcesz zgłosić kontynuację leku przeciwlękowego albo przeciwdepresyjnego, przygotuj dokumentację leczenia i nazwę preparatu. Szczegóły opisaliśmy na stronie e-recepta psychiatryczna, a przebieg kontaktu z lekarzem w artykule kontakt z lekarzem przy zgłoszeniu. Zwolnienie lekarskie jest osobną usługą (zwolnienie L4), a decyzję o nim także podejmuje lekarz.

• Nazwa leku i moc, tak jak są na opakowaniu lub w poprzedniej recepcie.
• Data rozpoczęcia leczenia i informacja, kto je prowadził.
• Dokument potwierdzający leczenie: karta wizyty, wypis, zaświadczenie lub poprzednie recepty.
• Lista innych przyjmowanych leków i preparatów ziołowych.
• Informacja o ciąży, jej planowaniu albo karmieniu piersią.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 - sertralina (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil - escytalopram (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lyrica - pregabalina (EMA)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Spamilan - buspiron (URPL)